Over thematiek

Mijn grade 12-leerlingen bereiden zich momenteel voor op het mondeling examen, hun paper 1 en hun paper 2. Iets waar ik in deze fase telkens weer op hamer is de thematiek van een tekst. Want een goed begrip van het thema stuurt de analyse.

De thematiek is een essentieel maar ook moeilijk aspect van een literaire tekst. Veel leerlingen worstelen met het onderscheid tussen onderwerp, motieven en thematiek, en ik kom in paper 2’s regelmatig uitspraken tegen van het kaliber ‘het thema van de roman is de Tweede Wereldoorlog’. Waarna ik de leerling voorhoud: is de Tweede Wereldoorlog niet eerder de setting, die een rol speelt voor de plot en/of het onderwerp van de tekst?

Wat ‘thematiek’ zo complex maakt, is dat het geen strikt analytisch begrip is (zoals bijv. perspectief, ruimte of personages) maar onlosmakelijk verbonden is met interpretatie. Immers, het thema wordt gedefinieerd als ‘de hoofdgedachte’, ‘de centrale idee’ of ‘het probleem’ van een tekst. Maar hoe je het ook noemt (gedachte, idee of probleem), het staat niet los van de vragen die de tekst bij de lezer oproept. Hierbij is er spreke van een wisselwerking tussen verhaaltechnische middelen en thematiek: de keuzes van de auteur maken de thematiek inzichtelijk, omgekeerd krijgen die keuzes vooral betekenis wanneer je de thematiek doorziet.

Leerlingen hebben de neiging om dichtbij de verhaallijn te blijven, het onderwerp van de tekst, maar dat zullen ze even opzij moeten zetten. Wat doet een tekst? Welke visie op de werkelijkheid wordt door de tekst uitgedragen of juist onderuit gehaald? Leerlingen zullen op basis van analyse op zoek moeten naar vragen omtrent bijv. indentiteit of schuld. Dat niveau van abstractie bereiken ze niet zomaar, daar is oefening voor nodig.

Hoe langer ik lesgeef, hoe meer aandacht ik besteed aan een goed begrip van de thematiek. Want als de leerling kan bepalen wat het thema is, waar de tekst écht over gaat, helpt dat om de motieven te plaatsen en om betekenis toe te kennen aan de keuzes van de auteur. Bovendien structureert het de analyse, omdat de leerling dan geen losse opsomming van verhaaltechnische feitjes biedt, maar zal proberen om de informatie te ordenen volgens de authorial choices die het thema ondersteunen.

Pieter van der Vorm

Plaats een reactie